SENDLEROWA - SPRAWIEDLIWA

Sprawiedliwa wśród narodów świata Dwanaście lat temu, 12 maja, zmarła Irena Sendlerowa. Mimo, że tym zaszczytnym wyróżnieniem Sprawiedliwa Wśród Narodów Świata, uhonorowana została już 55 lat temu, jej osoba długo pozostawała nieznana. Gdy ukazał się film Spielberga „Lista Schindlera” słyszało się u nas głosy, że to o niej powinno się nakręcić ten film. Irena Sendlerowa przy okazji filmu Spielberga została przywrócona pamięci i stała się obiektem zainteresowania mediów. Nic dziwnego, że jeden z filmów dokumentalnych zrealizowanych w 2002 roku reżyser Michał Dudziewicz opatrzył właśnie tytułem „Lista Sendlerowej”. 

Irena Sendlerowa (1910-2008) z domu Krzyżanowska urodzona i zmarła w Warszawie. Jej ojciec Stanisław był lekarzem. Jego zaangażowanie polityczne i udział w rewolucji 1905 roku sprawiły, że nie mógł ukończyć studiów w Warszawie. Udało mu się to dopiero w 1908 r. w Charkowie. Powrócił do Warszawy z poznaną tam przyszłą żoną i matką Ireny. Była ona jedynaczką. Gdy w wieku 2 lat zachorowała na koklusz, ojciec podjął decyzję o rezygnacji z rozpoczętej praktyki lekarskiej w szpitalu św. Ducha i przeniósł się do Otwocka, znając zalety uzdrowiskowe tego miejsca. ____________ Stanisław Krzyżanowski prowadził w Otwocku sanatorium przeciwgruźlicze, oraz prywatną praktykę lekarską. Był członkiem PPS-u, społecznikiem nie odmawiającym pomocy nikomu. Leczył wszystkich, w tym tych najbiedniejszych, także biedotę żydowską i chłopów. W takiej atmosferze wzrastała mała Irenka. Mając koleżanki Żydówki nauczyła się języka Jidysz, co w przyszłości okazało się bardzo przydatne. Niestety ojciec w 1917 roku zaraził się tyfusem od swoich pacjentów i zmarł. Wtedy wraz z matką przeniosły się do rodziny w Tarczynie, potem w Piotrkowie Trybunalskim. Po maturze w 1927 roku wyjechała, a właściwie jako warszawianka powróciła na studia do Warszawy. Studiowała początkowo prawo, a po dwu latach przeniosła się na polonistykę. W czasie zajść antysemickich na Uniwersytecie Warszawskim stanęła w obronie studentów pochodzenia żydowskiego i ostentacyjnie po wprowadzeniu getta ławkowego siadała razem z koleżankami-Żydówkami. 

Pracę rozpoczęła jeszcze przed oficjalnym ukończeniem studiów. Do wybuchu wojny pracowała początkowo w Sekcji Opieki nad Matką i Dzieckiem Obywatelskiego Komitetu Pomocy Społecznej, później w warszawskim magistracie w Wydziale Opieki Społecznej i Zdrowia. 

W czasie wojny pracowała jako opiekunka społeczna, kierując się względami humanitarnymi niosła pomoc Żydom. Gdy władze niemieckie zakazały tej działalności, zorganizowała grupę początkowo 5, później 10 osób z którymi wspólnie organizowała pomoc Żydom. Po utworzeniu getta sytuacja była trudna. Udało jej się załatwić dla swoich współpracowniczek stałe przepustki do getta w Miejskich Zakładach Sanitarnych, które wykonywało prace dezynfekcyjne na terenie getta. Wykorzystywano wszelkie sposoby do niesienia pomocy, jednocześnie podjęła akcję przemycania na zewnątrz dzieci żydowskich . W tym celu zorganizowała kilkadziesiąt zaufanych domów do których te dzieci trafiały. Dzieci ewakuowano rozmaitymi sposobami, w kubłach, workach karetek sanitarnych, gdy wyjeżdżały po wykonaniu prac. Często dzieci na czas akcji usypiano. Współpracował w odbiorze przemyconych dzieci zakon sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi z przełożoną Matyldą Getter, który posiadał sierocińce w okolicy Warszawy. Wykorzystywano także wozy strażackie, tramwaje jeżdżące przez getto, kanały, oraz przejścia do piwnic graniczących z murami. Akcja ratowania Żydów nasiliła się po uruchomieniu obozu zagłady w Treblince. Jesienią 1942 roku włączyła się ze swoją grupą do prac wraz z organizacją Żegota, w której kierowała referatem dziecięcym. Była świadkiem wymarszu z getta kolumny Janusza Korczaka na czele swych dzieci. 

W październiku 1943 została aresztowana w swoim mieszkaniu i więziona na Pawiaku. Na szczęście Niemcy w czasie rewizji nie odnaleźli kartoteki dzieci, którą prowadziła. Za wysoką łapówkę udało się Żegocie wykupić ją miesiąc później i uwolnić. 

W czasie powstania warszawskiego pracowała jako sanitariuszka w powstańczym punkcie sanitarnym na Mokotowie. Podczas ewakuacji ludności cywilnej udało się jej przekupując konwojentów niemieckich skierować duża grupę chorych i rannych na Okęcie zamiast do wywózki z Dworca Zachodniego i zorganizować tam szpital PCK. Szpital ten po wyzwoleniu lewobrzeżnej Warszawy przekształcono w Dom Dziecka. 

Ogółem akcja ewakuacyjna Sendlerowej spowodowała uwolnienie około 2500 dzieci z których ponad połowa trafiła do polskich rodzin, część do domów sierot prowadzonych przez zakony, część nastolatków trafiła do partyzantki. Nie wszyscy przeżyli do wyzwolenia. Dzięki odnalezionym, zakopanym przez Sendlerową kartotekom dzieci udało się po wojnie części z nich trafić do swoich rodzin, bądź bliskich krewnych. 

Po wojnie przesłuchiwana pod zarzutem współpracy z AK uratowana przed aresztowaniem przez jedną z ocalonych kobiet, żonę stołecznego szefa UB. Paradoksalnie w czasie wojny służby wywiadu AK i NSZ posądzały ją o sympatie komunistyczne. 

Żyła w cieniu, nie mówiło się w rodzinie o przeszłości wspomina jej córka Janina Zgrzembska. Sama Sendlerowa w jednym z filmów powiedziała o sobie: „Byłam niewygodnym świadkiem historii”. 

W 1965 roku została wyróżniona tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, lecz swoje drzewko w Instytucie Yad Vaszem posadziła dopiero 6 maja 1983 r. 

Rozgłos zyskała dopiero po 2000 roku, gdy grupa amerykańskich uczennic ze stanu Kansas przygotowała szkolne przedstawienie teatralne zatytułowane Life in a Jar (Życie w słoiku) oparte na jej przeżyciach z drugiej wojny światowej. 

Od tej pory często odznaczana i nagradzana, w tym Orderem Orła Białego. Wielokrotnie także upamiętniana przez polskie i zagraniczne instytucje, m. in. tytułem honorowego obywatela Warszawy. 

Od 2006 roku przyznawana jest nagroda im. Ireny Sendlerowej „Za naprawianie świata”. Zdążyła jeszcze osobiście nagrodzić pierwszych laureatów. 

Zmarła 12 maja 2008 r. i spoczywa na Starych Powązkach.

Nie sposób w tak krótkim tekście zawrzeć blisko 100 lat życia takiej osoby jak Irena Sendlerowa. 

Franciszek Trynka 

12 maja 2020 roku
Fot. domena publiczna
Fot. Franciszek Trynka
Copyright ©2020 Warszawa Express, All Rights Reserved.
Przygotowanie strony: Sławomir Chodorski
Sed pede ullamcorper amet ullamcorper primis, nam pretium suspendisse neque, a phasellus sit pulvinar vel integer.
Liczba odwiedzin: 356701