IMPRESJE POWĄZKOWSKIE

JANOSIKOWE

Niejeden z widzów filmowego Janosika zastanawiał się: czy Janosik to postać prawdziwa, czy też tylko wytwór wyobraźni filmowców? 

Odpowiedź wcale nie jest jednoznaczna. Dowód na to dali nam po latach sami filmowcy. 35 lat po ukazaniu się telewizyjnego serialu o Janosiku, Agnieszka Holland z córką Kasią Adamik zrealizowały film, również który opatrzyły tytułem „Janosik. Prawdziwa historia”. 

Jak więc było na prawdę? Faktem jest, że Juraj Jánošík to postać prawdziwa. Karpacki zbójnik narodowości słowackiej pochodził z okolic Żyliny, stracony w Liptowskim Mikulaszu. Działał na pograniczu polsko – węgierskim na przełomie XVII i XVIII wieku. Funkcjonuje zarówno w kulturze polskiej jak i słowackiej. Dla Słowaków od połowy XVIII wieku jest bohaterem narodowym. Jego działalność oceniana jest rozmaicie. Dla jednych był pospolitym bandytą, drudzy oceniają go jako postać pozytywną. Ten drugi obraz Janosika bliski jest także nam Polakom. Wizerunek Janosika, który ograbiał bogatych, by wspomagać biednych utrwalił się w naszej kulturze dzięki twórczości Kazimierza Przerwy-Tetmajera i jego epopei „Legenda Tatr”. 

Serial telewizyjny składający się z 13 odcinków i pełnometrażowy film „Janosik” nakręcony w 1973 roku nawiązują do literackich motywów prozy Tetmajera i legend funkcjonujących na Podhalu. Przyczynił się do spopularyzowania postaci Janosika znanego wcześniej głównie na Podhalu. Autorem scenariusza był Tadeusz Kwiatkowski, dziś zupełnie zapomniany pisarz, scenarzysta, twórca m.in. „Rękopisu znalezionego w Saragossie”. Znany jest jako pisarz powieści kryminalnych. Muzykę skomponował niezawodny Jerzy „Duduś” Matuszkiewicz, pamiętany z muzyki do „Stawki większej niż życi”e. 

Reżyserem Janosika był Jerzy Passendorfer. Twórca wielu filmów o tematyce ostatniej wojny, którego pamiętamy z takich filmów jak „Barwy walki”, „Kierunek Berlin”, „Skąpani w ogniu”, a przede wszystkim słynnego „Zamachu”. Lecz nie tylko. W 1966 roku wyreżyserował muzyczną komedię z udziałem Andrzeja Zielińskiego i Skaldów – „Mocne uderzenie”. Był jednocześnie pedagogiem, dziekanem Wydziału Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego, współzałożycielem Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Pochowany na Powązkach. 

Z obsady aktorskiej filmowego Janosika, groby najważniejszych odtwórców głównych ról możemy także spotkać na Starych Powązkach. 

Janosika zagrał Marek Perepeczko, aktor o znakomitych walorach fizycznych. Filmem tym zyskał wielką popularność. Dobrze rozwijającą się karierę, aktor przerwał wyjeżdżając w latach 80. do Australii. Ponad 15 lat nieobecny dla polskich widzów, po powrocie prowadził jako dyrektor teatr w Częstochowie. Widzowie telewizji mogli go oglądać w sitcomie „13 posterunek”, co nie było miarą jego możliwości. W ostatnich latach bardzo przytył, co było przyczyną jego przedwczesnej śmierci na zawał serca. Marek Perepeczko to z pewnością nie w pełni wykorzystany talent. 

Podobny emigrancki los spotkał filmową partnerkę harnasia Janosika – Marynę, graną przez Ewę Lemańską. Rola w „Janosiku”, jedna z pierwszych w karierze młodej aktorski przyniosła jej sławę, lecz niestety spowodowała jej „zaszufladkowanie”. Przez kolejne lata nie dostawała żadnych filmowych propozycji. W stanie wojennym wyjechała do USA, gdzie mieszka do dziś na Florydzie. Nie znając języka, występowała początkowo jako modelka, by następnie skończyć szkołę pielęgniarską. 

Dwaj przyboczni Janosika to Jędruś Pyzdra, czyli Witold Pyrkosz, oraz Waluś Kwiczoł – Bogusz Bilewski. Jędruś, wielokrotnie w trakcie filmu przekomarzający się ze swoim szwagrem Walusiem o miedzę, w ostatnich latach życia dał się poznać jako senior rodziny Mostowiaków w serialu TV „M jak miłość”. Witold Pyrkosz aktor o wielkich zasługach dla polskiej sceny i filmu występował na scenach Krakowa, Wrocławia i Warszawy ponad 60 lat. Spoczywa na cmentarzu w Górze Kalwarii. 

Na Powązkach natomiast spoczywa jego filmowy szwagier Bogusz Bilewski. Aktor także z wielkim dorobkiem scenicznym i filmowym, czynny zawodowo blisko 40 lat, zmarł przedwcześnie z powodu udaru mózgu. Oprócz kilkudziesięciu ról filmowych dał się poznać jako charakterystyczny aktor dubbingowy. Jego głos dzięki temu znany jest także dzieciom. 

Losy Janosika i jego zbójników wielokrotnie splatają się ze ścieżkami ich przeciwników, granymi m. in. przez Jana Kociniaka – murgrabiego, oraz Mieczysława Czechowicza – hrabiego Horwatha. Jan Kociniak to przede wszystkim przezabawny Grzegorz Brzęczyszczykiewicz, który rozpętał II wojnę światową. Zmarły przed czterema laty aktor pochowany jest na cmentarzu ewangelickim. 

Natomiast blisko Bogusza Bilewskiego znajduje się grób hrabiego. Mieczysław Czechowicz również przedwcześnie zmarły aktor znany był nie tylko dorosłym ale i dzieciom. Udzielał głosu w dobranocce pluszowemu misiowi, co klapnięte uszko miał. W filmie „Poszukiwany – poszukiwana” wysyłał filmową Marysię (Wojciecha Pokorę) po cukier. To pamiętne badanie zawartości cukru w cukrze. Czechowicz był nie tylko aktorem dramatycznym, występował także w kabaretach Dudek i Wagabunda, oraz telewizyjnym Kabarecie Starszych Panów. Wspominając Czechowicza warto przypomnieć fragment jego życiorysu, jak brutalnie dotknęła go powojenna rzeczywistość. W 1945 roku, jako 15-latek został aresztowany przez UB, bity i szykanowany, został skazany na 3 lata więzienia w zawieszeniu. A jaka wina? W czasie wojny jako harcerz był łącznikiem Armii Krajowej. 

Z wizją Janosika ukazaną przez Passendorfera postanowiła po latach zmierzyć się Agnieszka Holland we wspomnianym na początku filmie zrealizowanym w koprodukcji polsko-czesko-węgierskiej „Janosik. Prawdziwa historia”. O ile Passendorfer często z przymrużeniem oka puszczał wodze fantazji, to Agnieszka Holland chciała przybliżyć prawdę historyczną o postaci Janosika. W kinematografii jak widać jest możliwe spojrzenie z różnych stron, oba filmy zapisały się w historii naszego kina, każdy miał swoich zwolenników. 

Na koniec ciekawostka. Oprócz Janosika jest jeszcze coś wspólnego dla obojga reżyserów -Jerzego Passendorfera i Agnieszki Holland. 

Jerzy Passendorfer rozpoczął studia w łódzkiej PWSTiF, a kontynuował w FAMU w Pradze. FAMU to skrót uczelni, która jest niemal odpowiednikiem naszych PWST. Passendorfer rozpoczynał w Czechach swoją pracę filmowca realizując filmy oświatowe. 

Kilkanaście lat później studia na tej samej praskiej uczelni odbyła Agnieszka Holland. W czasie studiów przeżyła pamiętną praską wiosnę. Holland i Passendorfer są absolwentami tej uczelni w towarzystwie takich sław kina, jak Milos Forman czy Emir Kusturica. 

Film Agnieszki Holland o Janosiku to jeden z przykładów tematyki naszych południowych sąsiadów w jej twórczości. Bardzo doceniana przez Czechów, została kilka lat temu uhonorowana nagrodą Gratias Agit za „zasługi w szerzeniu dobrego imienia państwa czeskiego”. 

A Janosik? Po obu stronach Tatr harnaś Janosik to nasze wspólne kulturowe dziedzictwo.

Franciszek Trynka 

1 lipca 2020 roku  
zdjęca z cmentarza: Franciszek Trynka
Copyright ©2020 Warszawa Express, All Rights Reserved.
Przygotowanie strony: Sławomir Chodorski
Sed pede ullamcorper amet ullamcorper primis, nam pretium suspendisse neque, a phasellus sit pulvinar vel integer.
Liczba odwiedzin: 356630