IMPRESJE POWĄZKOWSKIE

ZACHWATOWICZ

Dziś mija 37. rocznica śmierci profesora Jana Zachwatowicza, architekta, historyka sztuki, konserwatora zabytków, bojownika o odbudowę zabytków stolicy. 

Jan Zachwatowicz urodził się w polskiej rodzinie w Gatczynie koło Petersburga. W Petersburgu ukończył studia w Instytucie Inżynierów Cywilnych. Krótko potem przeniósł się do Warszawy, gdzie na wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej nostryfikował dyplom. Od tej chwili całe jego życie naukowe i zawodowe związane było z tą uczelnią. Swoją pracę rozpoczynał jako asystent w katedrze rysunku u profesora Zygmunta Kamińskiego. To Zachwatowicz jest twórcą wizerunku godła naszego kraju – orła w koronie, które wykonywała na zlecenie katedra rysunku. 

Kolejny etap pracy młodego asystenta to Zakład Architektury Polskiej kierowany przez profesora Oskara Sosnowskiego. Był to niezwykle ważny okres życia Jana Zachwatowicza. Wraz ze studentami prowadził inwentaryzację zabytków na terenie Polski. Efekty pracy studentów ocalałe po wojnie były wielce pomocne przy pracach konserwacyjnych i odbudowie. W obliczu narastającego napięcia i możliwości wybuchu wojny Zachwatowicz i jego studenci skoncentrowali swoje prace dokumentacyjne na obiektach zabytkowych w Warszawie. 

Po tragicznej śmierci profesora Sosnowskiego we wrześniu 1939 r. kierowanie pracami Zakładu Architektury Polskiej przejął, już wtedy doktor, Jan Zachwatowicz. Okres okupacji, to tajne nauczanie, działalność w strukturach państwa podziemnego, zabezpieczanie dokumentacji zebranej w pracach ze studentami, w końcu brawurowa akcja jej wywiezienia pod okiem Niemców i zabezpieczenia do wyzwolenia. Wśród wielu funkcji w czasie wojny dodać należy także pracę w Delegaturze Rządu na Kraj. 

Jak wspominają profesora Zachwatowicza ludzie, którzy go znali, jednoznacznie stwierdzają, że sprawiający wrażenie mało komunikatywnego, był w swoich działaniach konsekwentny i niezwykle odważny, a w kontaktach z powojenną władzą dyplomatyczny i bardzo przebiegły. Wiele faktów przemawia za tym, że o konieczności odbudowy stolicy myślał już podczas wojny, a po jej zakończeniu temu dziełu oddał się całkowicie. Od 1945 roku pracował w Biurze Odbudowy Stolicy. Jednocześnie był głównym konserwatorem zabytków, którą to funkcję sprawował 12 lat. 

Autorstwa profesora Zachwatowicza jest znany i powszechnie stosowany znak określający obiekt zabytkowy. W 1954 roju w Hadze w wyniku konkursu zwyciężył właśnie jego projekt. Zasługi profesora walczącego o każdy zabytkowy obiekt, o odbudowę Starówki są powszechnie znane. Jego sukcesem jest odsłonięcie warszawskich murów staromiejskich. Były one w okresie końca XIX wieku zabudowywane, wykorzystywane jako tylna ściana kamienic wzdłuż ulicy Podwale. Jeszcze przed wojną profesor rozpoczął akcję wykupu kamienic, rozpoczynając dokończone po wojnie odsłonięcie starych XIV i XV wiecznych murów Starego Miasta. 

Przy okazji jubileuszu pani inżynier Marii Piechotkowej wspominałem o wspólnych, jej i profesora, pracach projektowych przy odbudowie katedry św. Jana. To kolejne dzieło profesora Zachwatowicza, który był orędownikiem rezygnacji z neogotyku angielskiego i odbudowy fasady katedry w nawiązaniu do średniowiecznych polskich wzorów. 

Ostatnim wielkim dziełem profesora Zachwatowicza był udział w pracach projektowych i podczas realizacji odbudowy Zamku Królewskiego. Była to jego praca społeczna, bowiem od 1970 roku przebywał na emeryturze. 

Za całokształt swojej pracy uhonorowany został nagrodą specjalną SARP w 1971 roku. 

Od kilku lat, w rocznicę śmierci profesora Zachwatowicza odwiedzamy wraz z członkami Oddziału Akademickiego Towarzystwa Przyjaciół Warszawy jego grób. Zapalając znicze i składając kwiaty, chcemy wspomnieć jego dzieło i podziękować za to, co uczynił dla naszego miasta. Spotkamy się dziś o 17-ej na Powązkach. Po krótkiej uroczystości, udamy się na spacer, który poprowadzę śladem architektów i ludzi związanych z profesorem Zachwatowiczem. 

Franciszek Trynka 

18 sierpnia 2020 roku
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Fot. Franciszek Trynka
Copyright ©2020 Warszawa Express, All Rights Reserved.
Przygotowanie strony: Sławomir Chodorski
Liczba odwiedzin: 192699