ARCHIWUM W BAŃKACH NA MLEKO

Książka - „Archiwum Ringelbluma. Antologia” to dramatyczny zapis dziejów zagłady społeczności żydowskiej w czasie II wojny światowej. Publikacja zawiera wybór tekstów pisanych przez członków tajnej organizacji Oneg Szabat. Książka została wydana nakładem Ossolineum i wchodzi w skład serii „Biblioteka Narodowa”. 

Twórcą Archiwum był historyk - Emanuel Ringelblum, który wraz z innymi Polakami żydowskiego pochodzenia został zamknięty na terenie warszawskiego getta w 1940 roku. Niedługo po tym, w jesienną sobotę, założył tajną organizację Oneg Szabat (radość soboty – od sobotnich spotkań), której zadaniem było dokumentowanie losów Żydów pod okupacją niemiecką. Jej członkowie spotykali się na ulicy Tłomackie 3/5, na tyłach Wielkiej Synagogi, w budynku Instytutu Nauk Judaistycznych (obecnie Żydowski Instytut Historyczny). Do organizacji, o której większość mieszkańców getta nie miała bladego pojęcia, należeli: uczniowie, pisarze, dziennikarze, poeci, rzemieślnicy, przedsiębiorcy, nauczyciele. W sumie kilkadziesiąt osób, z których każda realizowała przydzielone jej konkretne zadanie po to, by pamięć o zagładzie polskich Żydów nie zginęła. Archiwum zostało zabezpieczone w metalowych pojemnikach i ukryte w gruzach getta pod koniec powstania, jakie wybuchło na jego terenie 19 kwietnia 1943 roku. 18 września 1946 roku spod gruzów kamienicy przy ulicy Nowolipki 68 odkopano 10 metalowych skrzynek o wymiarach 15x30x40 centymetrów. Pojemniki zawierały ponad 20 tysięcy stron różnego rodzaju dokumentów, także fotografii i rysunków. Niektóre z nich były posklejane i zawilgocone, na innych były ślady pleśni i rdzy po metalowych spinaczach. Osobą, która wskazała miejsce ich ukrycia, był Hersz Wasser, sekretarz Oneg Szabat, najbliższy współpracownik Emanuela Ringelbluma, jeden z trzech członków organizacji, którzy przeżyli warszawski holokaust. Dwoma pozostałymi byli: Bluma Wasser — żona Hersza, w Oneg Szabat zajmowała się m.in. kopiowaniem dokumentów, oraz pisarka i tłumaczka, organizatorka jednej z kuchni ludowych w getcie — Rachela Auerbach. Niedługo po tym wydarzeniu, w grudniu 1950 roku, zupełnie przypadkowo, podczas kładzenia fundamentów pod nowo powstający budynek C przy ulicy Nowolipki 68, robotnicy natrafili na bańki po mleku, w których ukryta była dalsza część archiwum. 

„Archiwum Ringenbluma. Antologia” zwiera wybór materiałów gromadzonych od 1940 do 1943 roku przez Emanuela Ringelbluma i jego współpracowników. Co ważne, teksty zostały ułożone w porządku chronologicznym tj. od 1 września 1939 do roku 1943, czyli do momentu, w którym trwało Archiwum. 

Pierwsza część z nich, zatytułowana „Literatura dokumentu osobistego”, zawiera skrupulatnie spisywane dzienniki, relacje i listy, Jednym z najbardziej wstrząsających jest świadectwo Mordechaja Wassera zawierające opis funkcjonowania jednego ze schronisk zorganizowanych pod kątem uchodźców: „[...] przybyło do nas 5 niedorozwiniętych dzieci i 4 starców. Poziom umysłowy kalek nie pozwala na ustalenie personalji. [!]. Ulokowaliśmy ich w separatce. Potrzebę fizjologiczną spełniają na pryczy. Okropny widok. […] Postanowiliśmy jak najmniej się nimi opiekować, aby mogli jak najszybciej zakończyć swoje nieszczęsne bytowanie. Nie zanosimy kalekom jedzenia. Oddajemy ich porcje zdrowym dzieciom...”. 

Równie dramatyczne zapiski części pierwszej antologii pochodzą z okresu Wielkiej Akcji Likwidacyjnej getta, która miała miejsce latem 1942 roku. Spisywane na bieżąco są wstrząsającym świadectwem terroru i zagłady Żydów: „Wczorajszy dzień był straszny, w pełnym słowa tego znaczeniu. Rzeź trwała od rano do dziewiątej, wpół do dziesiątej w nocy. Zgraja żołdaków różnych narodowości: Ukraińców, Litwinów, pod wodzą Niemców, wdzierała się do mieszkań i sklepów, grabiła i mordowała bez litości. Opowiadają o zarzynaniu [ludzi] pikami”. 

Część druga to teksty literackie, pisane prozą i poezją. Jest wśród nich wiersz „O bracie mój”, którego twórcą jest jeden z najwybitniejszych twórców piszących w jidisz – Abraham (Awrom) Suckewer. 

Część trzecia zatytułowana „Teksty religijne” zawiera różnego rodzaju zapiski rabinów: Kalonimusa Kalmana Szapiro – rabina Piaseczna, zamordowanego w Trawnikach w 1943 roku, Szymona Huberbanda, bliskiego współpracownika Emanuela Ringelbluma, wywiezionego na Umschlagplatz i zamordowanego w Treblince. Ich teksty są świadectwem zagłady ortodoksyjnej części społeczności warszawskich Żydów. Na zakończenie książki została umieszczona „Modlitwa — specjalnie ułożona na chwilę obecną”, której autor do dzisiaj pozostaje nieznany. 

Jak napisała Ruta Sakowska w „Listach o zagładzie”: „spuścizna Konspiracyjnego Archiwum Getta Warszawy jest świadectwem jedynego w swoim rodzaju pośmiertnego sukcesu intelektualnego. Przedmiotem badań ekipy Ringelbluma nie była rzeczywistość miniona, lecz dramatyczna współczesność, która wciągnęła w swe mordercze tryby samego badacza i jego rodzinę wraz z całą ginącą społecznością żydowską. Dokumenty Archiwum Ringelbluma pozwalają na obcowanie z tymi, którzy zginęli. Obecność zmarłych to więcej niż pamięć". 

Książka jest poręczna i bardzo dobrze się ją czyta, a informacje w niej zawarte mają ogromny walor edukacyjny. Każdy, kto zechce poznać wstrząsającą wojenną historię polskich Żydów powinien sięgnąć po teksty w niej zawarte. 

Magdalena Kuc 

16 października 2020 roku
ARCHIWUM RINGELBLUMA. ANTOLOGIA

Autor: Oneg Szabat 
Wydawnictwo: Ossolineum 
Rok wydania: 2020 
Oprawa: twarda 
Liczba stron: 928 
Format: 17,0 x 12,0 cm
Fot. Magdalena Kuc
domena publiczna
Copyright ©2020 Warszawa Express, All Rights Reserved.
Przygotowanie strony: Sławomir Chodorski
Liczba odwiedzin: 167559